I. TÌNH HÌNH SỐT XUẤT HUYẾT
Bệnh nhân:
Theo báo cáo chưa đầy đủ của 28 tỉnh/thành phố phía Bắc, tính đến ngày 24/06/2010 khu vực Miền Bắc có tổng số 520 ca nghi mắc sốt xuất huyết (SXH) các ca nghi mắc SXH chủ yếu tại Hà Nội (418 ca; 80%), Hải Phòng (46 ca, 9%), Bắc Giang (25 ca, 5%), Vĩnh Phúc (8 ca, 2%).
Tại Hà Nội, số ca nghi mắc SXH tăng 2,2 lần so với cùng kỳ năm 2009 (193 ca), các ca nghi mắc SXH phân bố ở 27/29 quận, huyện (93%). Quận, huyện có nhiều ca nghi mắc SXH nhất là Hai Bà Trưng (95 ca), Hoàng Mai (73 ca). 2 quận, huyện chưa có ca nghi mắc SXH là Mỹ Đức, Ứng Hòa. Các quận, huyện còn lại số ca nghi mắc SXH nằm rải rác tại các xã, phường và có thời gian mắc bệnh khác nhau, không có ổ dịch tập trung.
Như vậy, tính đến ngày 24/06/2010, số ca nghi mắc SXH của khu vực Miền Bắc gần như xấp xỉ so với cùng kỳ năm 2009 (468 ca). Số ca nghi mắc SXH tập trung chủ yếu ở người lớn > 15 tuổi (85%). Trong tổng số 520 ca nghi mắc SXH, phân độ lâm sàng có 217 ca nghi sốt Dengue (42 %) và 303 ca nghi sốt xuất huyết Dengue (58%), số ca nghi sốt xuất huyết Dengue đều là độ I, II (Phụ lục 1).
Huyết thanh:
Xét nghiệm tại Viện Vệ sinh Dịch tế Trung ương (VVSDTTƯ): Viện xét nghiệm được tổng số 208 mẫu xét nghiệm Mac-Elisa (44%), kết quả: 205/208 mẫu âm tính với virut Dengue (99%), 3/208 mẫu dương tính với virut Dengue (1%) đều tại Hà Nội. Cụ thể 03 mẫu xét nghiệm Mac – Elisa dương tính là của bệnh nhân tại Hai Bà Trưng (26/3/2010), Hoàng Mai (12/05/2010), Đống Đa (14/05/2010). Có 17 mẫu phân lập virut, tất cả đều (-).
Xét nghiệm tại các Trung tâm Y tế dự phòng (TTYTDP): các TTYTDP tỉnh làm được tổng số 29 mẫu xét nghiệm huyết thanh (test nhanh) trong đó có 4 mẫu dương tính (2 mẫu ở Hải Phòng, 1 mẫu ở Nghệ An, 1 mẫu ở Bắc Ninh) (Phụ lục 2).
Côn trùng:
95 quận, huyện/28 tỉnh, thành phố thực hiện giám sát côn trùng thường xuyên từ đầu năm. Theo kết quả giám sát 5 tháng đầu năm 2010, các điểm giám sát côn trùng khác nhau có chỉ số côn trùng ở mức độ khác nhau, chỉ số BI cao nhất tại Hà Nội và Nghệ An.
Tại Nghệ An, chỉ số BI tháng 3 và tháng 4 đã vượt ngưỡng nguy cơ cao (chỉ số BI tháng 3 là 22, tháng 4 là 27). Tuy nhiên tính tới thời điểm ngày 24/06/2010 tại Nghệ An chỉ ghi nhận 1 trường hợp nghi mắc SXH.
Tại Hà Nội, từ tháng 1 tới tháng 5 chỉ số BI đều ở dưới ngưỡng nguy cơ cao. Tỉnh/thành phố có giám sát côn trùng thường xuyên, tích cực là Hà Nội, Bắc Ninh, Nghệ An, Bắc Giang (Phụ lục 3).
II. HOẠT ĐỘNG CỦA DỰ ÁN PHÒNG CHỐNG SỐT XUẤT HUYẾT KHU VỰC
1. Về công tác tổ chức, chỉ đạo:
· Tổ chức họp Ban điều hành dự án khu vực Miền Bắc, thông qua kế hoạch triển khai dự án năm 2010 và phân công nhiệm vụ cho các thành viên ban chỉ đạo, tháng 3/2010.
· Hướng dẫn và chỉ đạo các tỉnh, thành phố lập Kế hoạch hoạt động phòng chống sốt xuất huyết năm 2010 (tháng 3/2010) đến nay 28/28 tỉnh, thành phố đã có kế hoạch hoạt động.
· Tổ chức Hội thảo về : Tình hình kháng hóa chất ở muỗi Aedes và tác động của nó tới việc phòng chống sốt xuất huyết ; cập nhật thông tin về bệnh Chikungunya và sốt xuất huyết ở Đông Nam Á, tháng 3/2010.
· Tổ chức Hội thảo về : Quản lý số liệu bằng không gian qua phần mềm Google Earth, tháng 4/2010.
· Tổ chức tập huấn công tác giám sát và xử lý ổ dịch sốt xuất huyết cho TTYTDP 28 tỉnh, thành phố phía Bắc (Lãnh đạo, dịch tễ, côn trùng, xét nghiệm.
· Tổ chức đoàn kiểm tra, chỉ đạo công tác phòng chống sốt xuất huyết, làm việc cùng Sở Y tế và Trung tâm Y tế dự phòng 8 tỉnh, thành phố trọng điểm khu vực Miền Bắc, tháng 5 & 6/2010 (đang triển khai).
· Chỉ đạo 8 tỉnh, thành phố trọng điểm khu vực Miền Bắc thu thập mẫu bọ gậy và gửi về Viện để tiến hành thử kháng, thử sinh học muỗi truyền bệnh, tháng 5/2010.
· Chỉ đạo Trung tâm Y tế dự phòng Hà Nội gửi tất cả các mẫu huyết thanh của bệnh nhân nghi sốt xuất huyết về Viện làm xét nghiêm huyết thanh nhằm chủ động phòng chống dịch, tháng 3/2010.
2. Các hoạt động cụ thể :
· Phối hợp cùng Trung tâm Y tế dự phòng Hà Nội tổ chức lớp tập huấn về sốt xuất huyết cho 29 quận, huyện của thành phố Hà Nội, tháng 3/2010.
· Đang phối hợp cùng Trung tâm Y tế dự phòng Hà Nội thử kháng và thử sinh học muỗi Aedes tại 8 quận, huyện trọng điểm của Hà Nội, tháng 5/2010 (đang triển khai).
· Phối hợp cùng Cục Y tế dự phòng làm phim tuyên truyền về sốt xuất huyết, tháng 5/2010.
· Đang phối hợp với TTYTDP 8 tỉnh, thành phố trọng điểm thu thập bọ gậy để tiến hành thử kháng và thử sinh học (thực hiện trong tháng 5 - 6/2010).
· Đang phối hợp cùng TTYTDP các tỉnh, thành phố chọn các điểm giám sát trọng điểm về sốt xuất huyết (Giám sát dịch tễ, giám sát côn trùng, giám sát virut học).
3. Tập huấn:
Ban điều hành khu vực: Ban điều hành dự án phối hợp với TTYTDP Hà Nội tổ chức lớp tập huấn về sốt xuất huyết cho các đối tượng là Trưởng khoa Kiểm soát dịch, bệnh và chuyên trách dịch tễ 29 quận, huyện của Hà Nội.
Tại các địa phương: TTYTDP các tỉnh, thành phố đã tổ chức 57 lớp tập huấn cho các cán bộ chuyên trách tuyến tỉnh và huyện với tổng số 1.585 học viên; 121 lớp tập huấn tuyến xã với 275 cán bộ chính quyền địa phương, 320 giáo viên và 4.900 học sinh cấp I&II, 292 cộng tác viên.
4. Tuyên truyền, giáo dục:
Ban điều hành khu vực: Cung cấp 400.000 tờ rơi tuyên truyền cho 28 tỉnh thành phía Bắc. Ban điều hành dự án phối hợp với Cục Y tế dự phòng làm phim tuyên truyền về sốt xuất huyết và đang tiến hành in sổ cộng tác viên cấp phát cho cộng tác viên 8 tỉnh trọng điểm, tháng 5/2010.
Tại các địa phương: Hoạt động truyền thông, giáo dục đã được triển khai dưới nhiều hình thức tại 1 số tỉnh, thành phố khu vực Miền Bắc, cụ thể: Phát sóng 3 buổi truyền hình địa phương, 2.944 buổi phát thanh, truyền thanh, cấp 630 tranh tuyên truyền, 110 khẩu hiệu, 54.000 tờ rơi đến các cơ sở y tế và cộng đồng.
Mạng lưới cộng tác viên và Ban chỉ đạo tuyến xã/phường đã thể hiện vai trò quan trọng trong hoạt động giáo dục, tuyên truyền, cầu nối hữu hiệu đưa kiến thức phòng chống bệnh sốt xuất huyết đến với người dân và làm thay đổi hành vi, tập quán trữ nước không có lợi. 26 quận/huyện, 61 xã/phường có cộng tác viên tuyên truyền; 14 quận/huyện, 41 xã/phường có học sinh tuyên truyền; 17 quận/huyện, 27 xã/phường có tổ chức quần chúng tham gia tuyên truyền.
III. BÀI HỌC KINH NGHIỆM
1. Bài học thành công
Chuyển đổi chiến lược từ phòng chống bị động (phun hóa chất khi có dịch) sang phòng chống chủ động (thực hiện các biện pháp diệt véc tơ truyền bệnh trước khi có dịch xảy ra, tiến hành phun hóa chất chủ động khi mật độ muỗi cao) là hướng đi rất đúng đắn của Ban điều hành dự án.
Mô hình phòng chống Sốt xuất huyết của dự án là mô hình có sự kết hợp từ hai phía, tức là huy động sự tham gia của cộng đồng nhưng có sự chỉ đạo, hướng dẫn của Chính quyền, Y tế và Giáo dục.
Mạng lưới CTV được quan tâm, phát triển, đây chính là lực lượng nòng cốt trong phòng chống SXH tại cộng đồng. Mạng lưới CTV đã dần dần giúp người dân nâng cao nhận thức và có những hoạt động tích cực tham gia vào công tác phòng chống SXH. Xã hội hóa công tác phòng chống SXH chính là chìa khóa của sự thành công.
2. Các vấn đề tồn tại và thách thức
Tài liệu “Giám sát, chẩn đoán và điều trị bệnh Sốt xuất huyết Dengue” đã được chỉnh sửa tại cuộc họp Ban điều hành Trung ương tại Đại Lải (03/04/2010) để phù hợp với tình hình thực tế, nhưng cho đến nay vẫn chưa ban hành tài liệu chuẩn hướng dẫn công tác giám sát và phòng chống sốt xuất huyết cập nhật.
Hiện tại các tỉnh chưa thể làm được xét nghiệm Mac – Elisa do thiếu sinh phẩm chẩn đoán nên phần lớn kết quả xét nghiệm huyết thanh báo cáo lên Viện đều là kết quả thử test nhanh do trung tâm y tế dự phòng tỉnh, thành phố tự mua. Trong khi đó vẫn chưa có nghiên cứu nào đánh giá độ tin cậy của các test này. Vì thế, việc chẩn đoán sai, chẩn đoán nhầm, giám sát nhầm là rất dễ xảy ra. Bên cạnh đó tỷ lệ xét nghiệm (-) tại Viện VSDT rất cao dẫn đến những nghi ngờ trong các khâu lấy mẫu, bảo quản mẫu và xét nghiệm cần được nghiên cứu và rà soát.
Hiện tượng kháng hóa chất ở đô thị không phải diễn ra trên quy mô thành phố mà diễn ra trên quy mô quận/huyện nên việc hướng dẫn cách pha và phun hóa chất sẽ phụ thuộc vào việc thử sinh học cho từng quận/huyện, việc này đòi hỏi nhiều thời gian và nhân lực cho Viện với việc thử sinh học để đưa ra các biện pháp chỉ đạo trước mùa dịch.
Khu vực Miền Bắc mỗi CTV phụ trách từ 80 - 100 hộ gia đình thì trên thực tế hiện nay mỗi CTV đang phải phụ trách từ 150 - 200 hộ gia đình do có sự biến động dân cư liên tục. Người dân ngoại tỉnh tới sinh sống và thuê trọ tại các tỉnh, thành phố lớn là rất nhiều (đặc biệt tại Hà Nội) và họ lại là nhóm có nguy cơ cao nhất. Như vậy công việc giám sát tại cộng đồng quá tải với các CTV, cộng thêm với việc kinh phí hỗ trợ cho CTV còn quá thấp gây hạn chế trong công tác giám sát tại cộng đồng.
VI. NHẬN ĐỊNH - DỰ BÁO
Sốt xuất huyết diễn biến phức tạp có nguy cơ bùng phát thành dịch trong năm 2010, do:
1. Diễn biến biến thời tiết phức tạp, nhiệt độ tăng, mùa mưa đến sớm, kéo dài và trên diện rộng tạo điều kiện cho muỗi truyền bệnh phát triển.
2. Tại Hà Nội số ca nghi mắc Sốt xuất huyết có dấu hiệu tăng lên và rải rác ở khác các quận/huyện trong thành phố. Số mắc 6 tháng đầu năm sấp xỉ bằng số mắc 6 tháng đầu năm 2009
3. Dự án Sốt xuất huyết Quốc gia chỉ bao phủ được 5-10% số xã nguy cơ cao, trong khi Sốt xuất huyết tại Hà Nội rải rác ở các xã /phường trong thành phố.