Hiện nay,
Aedes
aegypti
(Ae.
aegypti) được xem như là
một véc-tơ chính truyền virus dengue gây bệnh sốt xuất huyết
Dengue (SXHD), trong khi
Aedes albopictus
(Ae.
Albopictus) là loài thứ yếu.
Tuy nhiên, cả 2 loài đều được tìm thấy trong sinh cảnh đô thị và ven đô. Theo kết quả giám sát của chương trình phòng chống
SXHD quốc gia từ 1999 tới nay, các vụ dịch SXHD đều phát hiện có sự hiện diện
của chỉ loài Ae. aegypti, hoặc cả hai loài Ae. aegypti và
Ae. albopictus. Khả
năng
bay
xa của
Ae. aegypti và Ae. albopictus tùy thuộc vào điều kiện sinh
thái, khí hậu như gió, độ ẩm, nhiệt độ, lượng mưa, địa hình, thảm thực vật, đặc
điểm nhà ở, nguồn máu. Ngoài ra, loài Aedes có thể bay phát tán để tìm
bạn tình, tìm máu vật chủ, màu sắc và tìm nơi đẻ trứng. Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 7/2009 –
tháng 3/2010 tại phường Thịnh
Liệt, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội, nơi có mật độ nhà ở tại
đây ở mức vừa phải và sẽ mang tính đại diện cao cho các khu đô thị, thị xã, thị
trấn. Muỗi được đánh dấu với chất phát sáng huỳnh quang (Rhodamine B 0.5%
của
công ty Sigma,
Germany) và phóng thả tại một
điểm ngoài
nhà
thuộc phường Thịnh Liệt, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. Sau phóng thả 1 ngày,
muỗi được bắt lại bằng bẫy dính và máy hút đeo vai của CDC, Hoa Kỳ trong 7 ngày liên
tiếp.
Toàn bộ muỗi thu thập được định loại và xác định muỗi đã được đánh dấu huỳnh
quang tại Phòng thí nghiệm Côn trùng, Viện Vệ
sinh Dịch tễ Trung ương. Các yếu tố về sinh thái như: hàng rào, vườn, thảm thực
vật hoặc các khu vực xây dựng xung quanh được phân tích để tìm ra các mỗi liên
quan với mức độ phát tán của muỗi Aedes.
Trong
vòng 7 ngày, tỷ lệ muỗi
Ae. aegypti
và Ae.
albopictus đã bắt lại
được
tương ướng là 3,0% và 2,4%. Máy
hút
đeo vai bắt được nhiều
muỗi hơn so với bẫy dính khoảng 2 lần đối với cả 2 loài. Lượng muỗi bắt lại
của cả 2 loài Ae. agypti và Ae. albopictus giảm dần theo ngày sau khi
phóng thả và đến ngày thứ 7 số lượng bắt lại tương ứng là 0 và 5 con.
Tương
tự số
muỗi bắt lại của cả 2 loài Ae. agypti và Ae. albopictus giảm dần khi
khoảng cách xa dần điểm phóng thả. Đối với Ae. agypti, không ghi nhận
bắt lại được con nào ở khoảng cách xa hơn 100m, trong khi đó tại khoảng cách
160-180m đã bắt lại được 2 muỗi Ae. Albopictus.
Nghiên
cứu cũng chỉ ra
rằng
độ phát tán của muỗi cái Ae. aegypti (trung bình 35,3m; tối đa 100m)
thấp hơn nhiều so với Ae. albopictus (trung bình 50,6m; tối đa 180m).
Điều này hoàn toàn phù hợp với tập tính khác nhau giữa 2 loài Aedes
này. Muỗi Ae. albopictus có tập tính hoang dại (trú đậu ngoài nhà và
thích hút máu động vật như lợn, trâu, bò,...) hơn Ae. aegypti nên phát
tán xa hơn. Chính vì tập tính trú đậu trong nhà và chỉ thích hút máu người nên
muỗi Ae. aegypti đóng vai trò là véc tơ chính trong các vụ dịch SXHD.
Tuy nhiên, sự phát tán của các loài muỗi còn phụ thuộc vào địa lý, đặc điểm của
vị trí nghiên cứu, số lượng phóng thả và loại bẫy sử dụng.
KẾT
LUẬN
-
Muỗi Ae.
albopictus có khả năng phát tán xa hơn so với Ae. aegypti.
Phát tán trung bình
của muỗi cái trưởng thành Ae. aegypti và Ae. albopictus tương
ứng là 35,3m và 50,6m từ điểm phóng thả trong vòng 7 ngày. Khả năng phát tán
tối đa của muỗi cái trưởng thành Ae. aegypti và Ae. albopictus
tương ứng là 100m và 180m.
- Tỷ lệ
bị bắt lại của Ae. aegypti và Ae. albopictus tương ứng 3,0% và
2,4% và không có sự khác biệt.
- Sử
dụng máy hút đeo vai CDC, Hoa Kỳ có hiệu quả bắt muỗi cao so với bẫy
dính.
ThS. Vũ Trọng Dược
Khoa Côn trùng & ĐVYH